روانشناسی پول

روانشناسی پول از جمله موضوعاتی است که در کشور ما به اندازه کافی مورد توجه و مطالعه قرار گرفته نشده است. بسیاری از مردم و حتی نشریات، روانشناسی پول را با روانشناسی پولدار‌شدن اشتباه می‌گیرند و بخش عمده‌ای از مطالبی که در حوزه روانشناسی پول مطرح می‌شود، بیش از آنکه علمی باشد شاخص انگیزشی دارد. زندگی ما انسان‌ها بر مبنای رابطه‌های میان‌فردی، فرد با گروه و گروه با فرد نقش می‌گیرد. این روابط از یکسو تعاریفی همچون خانواده، دوست، همکار و از سوی دیگر با شغل، محل زندگی، ثروت و ده‌ها شاخص دیگر پیدا می‌کند. بشر به رابطه‌های خود اهمیت می‌دهد و برای بهبود آن‌ها تلاش می‌کند. اما رابطه با پول و ثروت کمتر از سایر رابطه‌ها مورد توجه قرار گرفته است. در این مطلب قصد داریم نگرش‌ها و سرفصل‌های مهم این پدیده را مطرح کنیم.

روانشناسی پول در یک تعریف واحد در حقیقت به بررسی رابطه انسان‌ها با پول می‌پردازد. بنابراین همچون بسیاری از تمایلات و علایق بشری در پسوند امیال انسان نظیر عشق به پول، نفرت از پول، وسواس نسبت به پول، حسادت نسبت به پول و پولدار، تکیه‌کردن بیش از حد به پول، اعتیاد به کسب پول، بی میلی به پول و مواردی از این دست قرار می‌گیرد. در بسیاری از جوامع پیشرفته و پیشرو، شغل و تخصصی به نام روانشانسی پول (Money Therapist) وجود دارد که این تخصص گران‌قیمت و ارزشمند به بررسی رابطه انسان‌ با پول و تلاش برای بهبود این رابطه می‌پردازد. این نوع تلاش و نگرش در کشور و فرهنگ ایرانی که نگرش به پول با قضاوت‌ها و تعصبات مختلف و بعضاً ناقض یکدیگر مخلوط شده است، بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز است.آشنایی با این حوزه، ضمن اینکه به افارد در تحلیل و بهبود نگرش‌ ایشان به پول کمک می‌کند، سبب می‌شود تا فرزندان خود را نیز با نگرش بهتری پرورش دهند.

بنیاد بریتانیا با مطالعه و پژوهش در خصوص روحیات افراد و تمایلات انسانی مبنی‌بر ثروت و پول به 5 درس بنیادین دست یافته است. سرفصل و شرح گروه محققان را در این رابطه می‌خوانیم:

1) شادکامی و پول، مسئله‌ای پیچیده

ارتباط میان پول و احساس خوش‌بختی و شادی مسئله‌ای کاملاً پیچیده و نسبی به حساب می‌آید. پژوهشگران بر پایه بررسی وضعیت افرادی که به‌طور تصادفی به پول زیاد دست یافته‌اند؛ نظیر آنان که در بخت‌آزمایی برنده می‌شوند، تلاض کردند ارتباطی معقول و علمی میان این دو را پیدا کنند. در نتیجه این دوره پژوهشی دریافتند که هرگز نسبت مشخصی میان میزان ثروت، طبقه اجتماعی، محیط پیرامون، جنسیت و مسیر دستیابی به پول وجود ندارد. پیش از این نیز مطالعه گسترده‌ای از دهه ۱۹۷۰ میلادی به مقایسه‌ برندگان بخت‌آزمایی با گروهی از انسان‌های فلج یا معلول که زندگی آرام و کم تحرکی دارند نیز انجام شد. پژوهشگران دریافتند برندگان بخت‌آزمایی در طول یک سال نسبت به گذشته حس شادی و خوشبختی بیشتری نداشتند و هرگز از این ثروت تازه احساس شادکامی نمی‌کردند.

این نتایج با پیش‌فرض نگرش ما به انسان‌های فقیر و بی‌بضاعت تفاوت بنیادین دارد. بنابراین آن دسته از آدم‌های جامعه که پول دارند نسبت به افراد به‌لحاظ مالی ضعیف‌تر، شادکام‌تر هستند. نکته جالب اینجاست که در جزئیات این پژوهش آمده است که قالب نمونه‌های آزمایش‌شده معتقدند ‌آدم‌هایی که پول بیشتر دارند، به‌طور متوسط شادکام‌تر از آن‌هایی هستند که پول کم‌تر دارند. اغلب در شرح نگرش این افراد آمده که نگرانی‌ها و دلمشغولی‌های آنان کمتر و کمرنگ‌تر است. تردیدی نیست که این نگرش جاری اشتباه است و بسط این طرز تفکر جهانی به‌راستی در ذات تمامیت‌خواه بشر ریشه دوانده است.

 

2) خرید تجربه در برابر خرید کالا

اگر می‌خواهید برای بهترشدن حالات روحی خود پول خرج کنید، شاید در وهله نخست به خرید فروشگاهی و خرید جنس بیاندیشید؛ اما بدانید که این گزینه اصلاً درست نیست. اصولاً پول خرج کردن برای کسب تجربه، بیش‌ از خرید اجناس مادی می‌تواند سبب شادکامی‌ انسان شود. توصیه می‌شود خرید تجربه را نسبت به خرید کالا در اولویت قرار دهید و بنابراین از میان 2 گزینه سفر آخر هفته و خرید تلویزیون، مورد اول را انتخاب کنید. پژوهش‌ها و متد‌های روانشناسی نشان داده است که هیجان خرید خیلی زود از بین می‌رود و حتی اگر فرد به شدت به دنبال کالای ویژه‌ای باشد، پس از دوره نخست مصرف دیگر هیجانی برای آن ندارد. این در حالیست که بهره‌مندی از یک تجربه جذاب همچون سفر تأثیری درازمدت بر روح و آگاهی فرد خواهد داشت و خاطراتش همیشه باقی خواهد ماند. تجربه‌ و خاطرات مؤثر سبب می‌شود تا فرد احساس شادی بیشتری داشته باشد؛ چراکه حضور یک خاطره به‌نوعی با میل تکرار آن رابطه مستقیمی دارد. از سوی دیگر توصیه می‌شود هزینه سفر یا تجربه مشابه را از پیش پرداخت کنید تا ناگهان با هزینه‌ای بزرگ و دلهره‌آور مواجه نشوید.

3) تفاوت پرداخت‌های نقد و کارت

همه ما به‌طور کلی با حس حسرت ناشی از خریدهای بی‌فکر و بی‌حساب آشنا هستیم و توسعه و رشد فناوری‌های بشر در حوزه فضای مجازی و کالا‌ها نیز موضوع را برای ما وخیم‌تر کرده است. آنطور که به نظر می‌رسد خرید نقدی یا با کارت در حس خرید فرد متفاوت است. تحقیقات پژوهشگران در بازه پس از خرید از طریق کارت بانکی نشان می‌دهد که افراد در مقایسه با زمانی که پول نقد پرداخت می‌کنند از میزان مبلغ خریدهایشان آگاهی کم‌تری دارند. وقتی می‌خواهیم وجه مربوطه را نقدی پرداخت کنیم باید به محاسبه ریاضی بپردازیم و اسکناس‌های کافی را با احتساب میزان ورود و خروج به فردی متصدی بدهیمو این در حالیست که برای پرداخت از طریق کارت عابربانک تنها کافیست کارت را در دستگاه بکشیم و این کار هیچ تأثیری بر فرد نمی‌گذارد. طی پژوهشی در کشور آمریکا به مدت یک سال به نحوه خرید گروهی از افراد در یک فروشگاه پرداخت. توجه داشته باشید که وقتی با کارت بانکی پرداخت می‌کنیم، گویی احساس واقعی پول خرج کردن را تجربه نمی‌کنیم و در نتیجه حساب و کتاب از دستمان خارج می‌شود.

 

4) همیشه ارزان‌تر، بهتر نیست

با وجود اینکه خیلی از ما باید در خرج‌کردن بیشتر صرفه‌جویی کنیم، اما باید به این نگرش ذهنی برسیم که همیشه برندهای ارزانتر بهتر نیست. در این رابطه پژوهشی جالب مبنی‌بر قرص‌های مسکن انجام شده که تأثیر و فایده استفاده از مسکن‌های گران‌قیمت در افراد بیشتر بوده است. طبق این آزمایش جالب، افرادی که از برندهای شناخته‌شده و گران‌قیمت استفاده می‌کنند بهتر از سایرین می‌توانند دردشان را تحمل کنند.‌ در این پژوهش جمعی از افراد خواسته شد دست‌هایشان را تا هر وقت که می‌توانند در ظرف آب یخ نگه دارند‌ و در نتیجه از این طریق آستانه‌ درد افراد بررسی شد. ضمن اینکه پیش از انجام این آزمایش به شرکت‌کنندگان قرص‌های مسکن داده شده بود. آن‌هایی که تصور می‌کردند قرص‌های مسکن گران‌قیمت خورده‌اند بیشتر از سایرین توانستند دست‌هایشان را در ظرف آب یخ نگه دارند. توجه داشته باشید که اثر پلاسیبو یا دارونما نیز نقشی واقعی ایفا می‌کند و در همین نتایج به‌روشنی پیداست که حتی در این مورد تأثیرش بیشتر می‌شود.

 

5) از اتفاقات درس بیاموزید

پس از تعمق بیش‌تر در این پژوهش بیش از پیش به اهمیت نحوه‌ برنامه‌ریزی زمانی در پس‌انداز پول دست میابیم. ما باید به تحلیل درستی برسیم که پس‌انداز تا چه اندازه درموفقیت ما مؤثر است و اصولاً چه نقشی در سازوکار اقتصادی ما ایفا می‌کند. به این معنی که گاهی پس‌انداز‌های بی‌دلیل نه‌تنها سبب خستگی، تلف‌ شدن لحظات عمر و گاه پرداخت بهای بیشتری در نهایت برای افراد است بلکه لذت زندگی را از ما می‌رباید. در نتیجه هرگز اجازه د=ندهید مؤلفه‌های ثابتی نظیر پس‌انداز و کاهش هزینه برایتان مسبب آماج هزینه‌های بیشتر باشد. گاهی پرداخت و متحمل‌شدن هزینه بیشتر برای ما نتایج مثبتی به دنبال دارد که در درازمدت بستر درآمدزایی و رفاه بیشتر خواهد بود.